Schaamte.
Het was jaren lang een onderwerp waar we liever niet over spraken. Sterker nog, de gedachte aan deze emotie brengt voor veel mensen al allerlei fysieke signalen teweeg.
Moeten we het daar echt over hebben?
Ja dus.
Want je hoort steeds vaker dat je schaamte om kunt zetten in kracht. Als je je schaamte deelt met anderen, dan wordt het je superpower. Want schaamte, zo is het idee, ontstaat als er iets is dat niet past bij wie je bent. Het geeft aan dat je graag een goed mens wilt zijn, dat je graag bij anderen wilt horen. En dus is het eigenlijk een kracht. Want het helpt je om keuzes te maken die bewegen richting wie je wilt zijn. Prima toch?
Nee dus.
Schaamte
Eerst even wat info over schaamte. Schaamte is de pijnlijkste emotie die we kennen. Het is de angst dat er iets mis is met je, waardoor je er niet bij mag horen. Je bent het niet waard om van te houden, want er ontbreekt iets aan je, of er is iets geks met je. En uit de groep vallen, dat triggert onze overlevingsangst. Want, groepsmensen die we zijn, eenzaamheid is slecht voor onze gezondheid. Zowel mentaal als fysiek.
Schaamte is iets anders dan schuld. En iets anders dan gène. Hoewel we soms zeggen: ‘ik schaamde me kapot’, is dat over het algemeen een uitspraak die past bij gène. Je hebt misschien wc-papier aan je schoen hangen. Of je struikelde over je woorden bij het kennismaken met de nieuwe klant. Gène is vluchtig, soms grappig, maar in elk geval weet je dat je niet de enige bent. Er is niks geks met jou dat dit je gebeurt. Het maakt je eerder menselijk. Schuld gaat over gedrag. Het is het verschil tussen wat je normen zijn en wat je gedaan hebt. Schuld motiveert tot goed maken, tot herstel. Als je schade rijdt aan een auto, dan vergoedt je de schade. Als je te laat op je afspraak komt, dan maak je excuses. Schuld is niet perse fijn, maar wél een motivator tot verandering. De cognitieve dissonantie tussen wat je belangrijk vindt en wat je hebt gedaan, moet opgeheven worden en daarvoor onderneem je actie.
Vliegschaamte?
Schaamte gaat niet over wat je doet. Het is een beoordeling van wie je bent. Van je identiteit. Schaamte kan niet worden opgelost door andere keuzes, door ander gedrag. Want dat verandert immers niet werkelijk wie je bent. Hooguit kun je je best doen om je anders voor te doen. Schaamte leidt tot oordeel, en tot ‘stiekem’. Liever hebben we het er niet over, dan doen we net of het er niet is. Woorden als ‘vliegschaamte’ zijn daarom niet helpend. Het gaat dan immers niet om wie je bent, maar om wat je doet. Beter zou het zijn om te spreken over ‘vliegschuld’. Je maakt een keus die niet past bij wat je belangrijk vindt. Dat motiveert tot ander gedrag.
De verschillen lijken wellicht onbelangrijk, maar zijn juist cruciaal. Spreek je iemand aan op het gedrag? Of op wie je bent? In organisaties leidt dat tot een gezonde feedback cultuur, of juist tot toxische omgevingen, waarin roddelen, verwijten, perfectionisme en allerlei ineffectief gedrag welig tiert.
Schaamte wordt getriggerd door identiteitsvragen. Wie ben je, hoe wil je gezien worden en hoe wil je in ieder geval niet gezien worden? Wat zijn de (ongeschreven) regels in deze groep? Hoe hoor je te zijn om succesvol te zijn, om mee te mogen doen, om geaccepteerd te worden? Mensen zijn super sensitief en hebben al snel in de gaten hoe ze zich moeten aanpassen aan de groepsnorm, om veilig te zijn en erbij te horen.
De crux
En dit is de reden waarom ik de slogan ‘schaamte als kracht’ misleidend vind. Natuurlijk wil je als mens je aanpassen aan de groepsnorm. Van nature horen we er allemaal graag bij. En als je schaamte ervaart, dan voel je die angst dat er iets niet klopt aan jou. Maar ligt dat werkelijk aan jou? Of kunnen we beter de groepsnorm ter discussie stellen? De ongeschreven regel op tafel leggen en expliciet maken? En met elkaar het gesprek voeren over hoe we open en inclusieve culturen creëren, waarin mensen zichzelf kunnen zijn, wie ze ook zijn.
De oplossing voor schaamte is niet: je wilt graag een goed mens zijn, dus deel het maar met iedereen, dan wordt het vanzelf je kracht. Gène kun je vrij delen, dat kan aanleiding zijn voor herkenbaarheid en humor. Schuld kun je delen, dat geeft aanleiding tot herstel en gedragsverandering. Schaamte is niet iets om met iedereen te delen. Schaamte zit vaak diep en is pijnlijk en verdrietig. Het medicijn tegen schaamte is empathie. Iemand die tegen je zegt: ‘je bent niet de enige. Er is niets geks met jou.’ Als dat gebeurt, dan ontstaat verbinding. Je voelt je gezien en erkend. Je mag er zijn als mens.
Als dat niet gebeurt, wordt de schaamte groter. Nu ben je helemaal overtuigd dat er iets ernstigs mis is. Niet iedereen heeft het in zich om op een goede manier te reageren. Dus deel dat gevoel met hen die het verdient hebben om jouw verhaal te horen.
Handle yourself with care.
